|
Zaman zaman burada paylaştığım yazılarımda
görmüşsünüzdür: Bir cümleyi bitirdikten sonra nokta
koyarım ve ondan sonraki cümleye "ve" bağlacıyla
başlarım. Burada önemli olan ve dikkat ettiğim husus;
"ve" bağlacıyla başlayan bu cümlenin (kendisinden önceki
cümleye bağlı olarak) bir önceki cümleyle bir bağ
kurması, vurgulama işlevini üstlenmesi, anlamı
kuvvetlendirmesi ve bu sayede etkileyici ve söz
güzelliğine sahip bir ifade olma amacı taşımasıdır.
(Bunu ne kadar başarabildiğimi bilmiyorum.) Nitekim,
ünlü romancılarımızın bazıları da cümlelerine
(genellikle kendisinden önce bitmiş ve sonuna nokta
konmuş bir cümleden sonra) "ve" bağlacıyla başladıkları
gibi, bazen üniversite giriş sınavlarında sorulan -ve
ünlü yazarların yazılarından alınan- metinlerde de "ve"
bağlacıyla başlayan cümlelere rastlamaktayız.
Bu konuda çok sevdiğim bir dostumun bir sorusu üzerine
biraz ayrıntılı bir yazı yazmak istediğimden cümle
başında "ve" bağlacının kullanımına değinmek ve bu
konudaki fikirlerimi paylaşmak istiyorum.
Her şeyden önce, bu konu hakkında -bildiğim kadarıyla-
iki farklı görüş var. Zira öğrencilik yıllarımda Türkçe
öğretmenlerimden bazıları "ve" kelimesinin bir bağlaç
olmasından hareketle, cümlede iki ögeyi birleştiren
bağlayıcı bir işlev taşıdıklarını, sözcüklerin ya da
cümleciklerin arasında yer aldığını, bu nedenle ilk
harfinin küçük yazılması gerektiğini ve kesinlikle
cümlenin "ve" bağlacıyla başlamayacağını (dolayısıyla
"ve" bağlacının ilk harfinin büyük yazılamayacağını)
söylerlerdi. Buna karşılık bazı Türkçe öğretmenlerim de
"ancak", "fakat", "lakin" bağlaçları gibi "ve"
bağlacının da cümle başında yer alabileceğini, cümleyi
vurgulamak için kullanılabileceğini, yazarın yeteneğine
bağlı olarak bunun daha kuvvetli bir ifade tarzı
olabileceğini söylerlerdi. Hatırlarsanız o dönemde
öğretmenlerimiz devrik cümle kullanmamamız gerektiğini,
fakat doğru yerde ve zamanda devrik cümle
kullanabiliyorsak bunun söz sanatını güçlendireceğini
ancak herkesin devrik cümleye başvurmaması gerektiğini
zira bunun hataya yol açabileceğini, bu yüzden de en
doğrusunun devrik cümleden uzak durmak olduğunu da
söylerlerdi. Bu açıdan baktığımızda ben, "ve" bağlacının
cümle başında kullanılması konusunu biraz da bu "devrik
cümle" konusuna benzetiyorum. Yani okuyucuda bir etki
oluşturabiliyorsa, anlamı kuvvetlendiriyorsa ve niyeti
ifade etmede önemli bir araç rolünü üstlenebiliyorsa
tıpkı devrik cümle kullanımında olduğu gibi cümle
başında da "ve" bağlacı kullanılabilir bana göre.
Biraz önce yukarıda bu konuda -bildiğim kadarıyla- iki
farklı görüş olduğunu söylemiştim. Ancak bunlar hayatım
boyunca karşılaştığım ve Türkçe ile ilgilenen kişilerin
(genellikle Türkçe öğretmenlerinin) görüşleriydi, oysa
şimdiye kadar okuduğum ve uzmanlar tarafından dil
üzerine yazılmış kitaplarda ve kılavuzlarda bu konuya
rastlayamadım. Zira 1975 yılından bu yana Türk Dil
Kurumu'nun çıkarmış olduğu ve elimde bulunan yazım
kılavuzlarının hiçbirinde "ve" bağlacının cümle başında
kullanılıp kullanılmayacağıyla ilgili bir bilgi
bulunmamakta. "De", "ki", "ile" gibi birçok bağlacın
kullanımını ayrıntılı olarak açıklayan TDK yazım
kılavuzlarında "ve" bağlacının cümle başında
kullanımıyla ilgili bir bilgi bulunmamasından hareketle
bu bağlacın isteğe göre (ancak doğru yerde ve zamanda)
cümle başında da kullanılabileceği sonucunu çıkartmak
sanırım yanlış olmaz. Bu, yazıyı yazan kişinin ifade
niyetine, anlamı kuvvetlendirmek istemesine ve bir
önceki cümleyle sebep-sonuç ilişkisini kurmasına bağlı
bence.
Elbette ki; bir yazının giriş cümlesi için böyle bir
kullanım ("ve" bağlacıyla cümleye başlanması) biraz
eğreti durabilir. Ancak çok uzun ve bir sürü cümlecik ya
da söz öbeğiyle dolu bir cümle bittikten sonra yeni
cümleye "ve" bağlacıyla başlanması hem daha önceki
cümleyi derleyip toplama görevi üstlenebilir hem de
vurgulama işlevini yerine getirerek bir önceki cümlenin
anlamını kuvvetlendirebilir. Nitekim Prof. Dr. Leyla
Karahan'ın "Bir bağlaç, öge başında yer alabilir mi?
Evet, alabilir. Nasıl, fakat, ama gibi bağlaçlar bir dil
birimi olan cümlenin başında yer alabiliyorsa, sadece,
yalnızca gibi bağlaçlar da başka bir dil birimi olan
ögenin başında yer alabilir. Cümle başında kullanılan
bağlaçlarla öge başında kullanılan kelimeler arasındaki
bu ortak özellikler her iki grup kelimenin de aynı
kategoride değerlendirilebilmesi için birer delil
sayılmalıdır. Vurgulama işlevli dil birimlerini bağlaç
kabul eden araştırmacılar, bunları diğer bağlaçlardan
ayırmak için sınırlandırma, pekiştirme veya
kuvvetlendirme bağlaçları / edatları terimlerini
kullanmışlardır." görüşünden hareketle "ve"
bağlacının da bu işlevleri yerine getirmek amacıyla
cümle başında kullanılabileceği sonucunu çıkartmak
sanırım doğru ve bilimsel bir yaklaşım olacaktır.
Burada hemen, "ve" bağlacının cümle başında kullanımına
örnek olması bakımından daha önce paylaştığım
yazılarımdan bir iki örnek vermek istiyorum:
"...Çünkü bu imlâ ve noktalama işareti yanlışlarıyla
dolu sözleri paylaştıkça bir virüs gibi yayılacak, doğru
gibi algılanmaya devam edilecek, algı oluşturulacak ve
yazıdaki dil birliğimiz kaybolacak. Ve benim dostlarımın
böyle bir şeyi hiçbir zaman istemeyeceğine adım gibi
eminim."
Yukarıya aldığım ilk cümle bir yargıyı bildiriyor ve
biraz uzun bir cümle. "Ve" bağlacıyla başlayan ikinci
cümle ise dostlarımın ilk yargıya teşmili üzerinden ilk
cümleyle bir bağ kuruyor ve hem anlamı hem de ifadeyi
daha da kuvvetlendirebilmek adına yazdım. (Elbette
anlamı ve ifadeyi kuvvetlendirebilme konusunda ne kadar
başarılı oldum, bilemiyorum.) İkinci cümlede (ilk
cümleyle bağ kurmak açısından) cümleye "ve" bağlacıyla
başlamasaydım anlamı kuvvetlendirmek ve vurgu yapmak
adına; belki "Benim dostlarımın da böyle bir şeyi hiçbir
zaman istemeyeceğine adım gibi eminim." cümlesi
kullanacak yani cümleye "ve" bağlacıyla başlamak yerine
"dostlarımın" kelimesinden sonra "da" bağlacı kullanarak
aynı anlamı ve tavrı vermeye çalışacaktım. Ancak bunun
da (önceki cümleye vurgu yapması bakımından) "ve"
bağlacıyla başlayan bir cümle kadar etkili olamayacağını
düşünüyorum.
Yine benim bir yazımdan başka bir örnek:
"...Tıpkı sigara yasağının konuluş amacında olduğu
gibi, nasıl insanların dumansız bir alanda, sağlıklı bir
şekilde yaşamayı isteme hakkı varsa ve bu hak bu
konudaki yasağı meşru kılıyorsa; yine insanların
Türkiye'de, Türkçe konuşulan, yazılan (konuşulması ve
yazılması gereken) bir ülkede etrafları iş yeri
levhalarındaki yabancı kelimelerle (hatta bırakın
yabancı kelimeyi, Türkçe - İngilizce - Fransızca ne
olduğu belirsiz garip tamlamalarla) kuşatılmış bir
şekilde dolaşmayı ve bu işgali görmeyi istememeye hakkı
olması da bu konudaki bazı yasakları meşru
kılacaktır. Ve umuyorum ki, zamanla bu yasaklarla
korunan bir şey değil, bu ülkenin bütün insanları
tarafından kendiliğinden titizlikle üzerinde durulan bir
konu olacaktır."
Yukarıdaki paragrafta bulunan iki cümleyi ele alacak
olursak; ilk cümle yine bir yargıyı bildiriyor, birçok
söz öbekleriyle dolu ve epey uzun bir cümle. İkinci
cümlenin başı ise "ve" bağlacıyla başlıyor, önceki uzun
cümleyle benim gelecekteki umudum üzerinden bir bağ
kuruyor, geleceğe dair ümidimi vurguluyor ve hislerimi
(kendime göre) daha kuvvetli ifade etmeme sebep oluyor.
Örneğin ikinci cümleye "Ve umuyorum ki..." yerine
"Umuyorum ki..." sözüyle başlasaydım (bağ kurulan ilk
cümleyi göz önüne alarak) "ve" bağlacıyla başladığım
cümlenin verdiği etkiyi vermeyeceğini düşünüyorum.
Belki kullanımında çok başarılı ya da etkili
olamayabiliyorumdur, ancak benim açımdan bazı cümlelere
"ve" bağlacıyla başlamanın sebepleri bunlar.
Özetleyecek olursam;
Bugüne kadar bu konuda sadece bir zamanlar
öğretmenlerimizin bir kısmının söylediği "Bağlaç olduğu
için "ve" kelimesi cümle başında bulunmaz." (Ki, bazı
öğretmenler de bu yargıya karşı çıkmaktadır.) yargısı ve
kişisel görüşler dışında, yazım kılavuzlarında ve bu
konuda yazılmış (en azından benim okuduğum) eserlerde bu
hususta bir kural bulunmaması, "ve" bağlacının cümle
başında kullanılması hususunun morfolojik değil de
semantik (anlambilim) açısından değer kazanıyor olması
ve bu açıdan yüklendiği ve cümleye yüklediği anlama
bakılarak hareket edilmesi gerektiği sonucundan
hareketle; cümleye "ve" bağlacıyla başlamak (her zaman
değil ama bazı durumlarda) kendisinden önceki (bazen
uzun olabilen ve o cümle içinde "ve" bağlacı
kullanılması anlam bütünlüğünü, yapıyı bozabilecek ve
karmaşıklığa yol açabilecek) cümlelerle bir bağ
kurmakta, vurgu işlevini üstlenmekte, anlamı
kuvvetlendirmekte, niyeti ifade etmekte daha etkili
olmakta ve bu yollarla daha çarpıcı bir sonuç cümlesi
çıkmasına yardım etmektedir.
Aklıma gelmişken; (Emre Aköz'ün Sabah Gazetesi'ndeki bir
köşe yazısında da değindiği üzere) David Crystal'in "The
Story of English in 100 Words" adlı kitabından
öğrendiğimiz kadarıyla bu konu 19. yüzyılda İngiltere'de
de tartışılmış ve öğretmenler "ve", "fakat" gibi
bağlaçların cümlenin başında ilk kelime olarak
kullanılmasına karşı çıkmış, hatta bunu öğrencilerine
uyguladıkları yasak ve cezalarla engelleme yoluna
gitmişler. Ancak bugün İngiliz edebiyatına ve günümüz
yazarlarının kullanımına baktığımız zaman bırakın "ve" (and),
"fakat" (but) gibi bağlaçları, "için, sebebiyle v.s." (for)
bağlacının bile cümle başında kullanıldığını görüyoruz.
Yani bu konu öğretmenlerin fikirlerinden ziyade daha
çok, dilin uygulayıcıları olan edebiyatçıların kullanımı
ve bunu eserlerine yansıtabilmesiyle ilgili.
Şimdi hemen aklıma gelmiyor ama Türk edebiyatına
damgasını vurmuş pek çok eserde de romancılarımızın
bazen cümle başında "ve" bağlacını kullandığını gördüm.
Bu konuda ilk aklıma gelen örnek Nazım Hikmet'in bazı
şiirlerinde ve eserlerinde "ve" bağlacını cümle
başlarına getirmesi. (Okudukça ve gözüme çarptıkça
yazarlarımızın bu konudaki kullanımlarını bu yazımın
sonuna eklerim.)
Sonuç olarak; yukarıda izah etmeye çalıştığım
sebeplerden ötürü kendimce ve zaman zaman (kendi
içindeki anlam ve vurguyla ilgili kurallara bağlı
kalarak) "ve" bağlacını cümle başlarında kullanıyorum.
Sadece "ve" değil "ki" bağlacını da bu şekilde
kullanıyorum. Zira "ve" bağlacı için yazdıklarım "ki"
bağlacı için de geçerli. Bunu yaparken ne derece
başarılı oluyorum, bilemiyorum. Bu da sizlerin
takdirinde... |
