"VE" BAĞLACININ CÜMLE BAŞINDA KULLANILMASI HAKKINDA

gitarisyen

Aşk şarkıları söylemeyi bıraktığımız gün her şeyimizi yitirdik biz. İşte o yüzden durmadan aşk şarkıları söylüyorum.

 

Ne ölümler yaşatırım

İçimde ben

Hiçbiri kalmaz kendime

Bir karlı bahar açar

Gözlerimde yankısız

Kendimi öldürmekten

Yenik düşerim kendime...

Bu sitenin içeriğinden tam olarak faydalanabilmek için sisteminizde

 

JAVA ve FLASH PLAYER

 

yüklü olmalıdır.

"VE" BAĞLACININ CÜMLE BAŞINDA KULLANILMASI HAKKINDA

 

Zaman zaman burada paylaştığım yazılarımda görmüşsünüzdür: Bir cümleyi bitirdikten sonra nokta koyarım ve ondan sonraki cümleye "ve" bağlacıyla başlarım. Burada önemli olan ve dikkat ettiğim husus; "ve" bağlacıyla başlayan bu cümlenin (kendisinden önceki cümleye bağlı olarak) bir önceki cümleyle bir bağ kurması, vurgulama işlevini üstlenmesi, anlamı kuvvetlendirmesi ve bu sayede etkileyici ve söz güzelliğine sahip bir ifade olma amacı taşımasıdır. (Bunu ne kadar başarabildiğimi bilmiyorum.) Nitekim, ünlü romancılarımızın bazıları da cümlelerine (genellikle kendisinden önce bitmiş ve sonuna nokta konmuş bir cümleden sonra) "ve" bağlacıyla başladıkları gibi, bazen üniversite giriş sınavlarında sorulan -ve ünlü yazarların yazılarından alınan- metinlerde de "ve" bağlacıyla başlayan cümlelere rastlamaktayız.

 

Bu konuda çok sevdiğim bir dostumun bir sorusu üzerine biraz ayrıntılı bir yazı yazmak istediğimden cümle başında "ve" bağlacının kullanımına değinmek ve bu konudaki fikirlerimi paylaşmak istiyorum.

 

Her şeyden önce bu hususta -bildiğim kadarıyla- iki farklı görüş var. Zira öğrencilik yıllarımda Türkçe öğretmenlerimden bazıları "ve" kelimesinin bir bağlaç olmasından hareketle, cümlede iki ögeyi birleştiren bağlayıcı bir işlev taşıdıklarını, sözcüklerin ya da cümleciklerin arasında yer aldığını, bu nedenle ilk harfinin küçük yazılması gerektiğini ve kesinlikle cümlenin "ve" bağlacıyla başlamayacağını (dolayısıyla "ve" bağlacının ilk harfinin büyük yazılamayacağını) söylerlerdi. Buna karşılık bazı Türkçe öğretmenlerim de "ancak", "fakat", "lakin" bağlaçları gibi "ve" bağlacının da cümle başında yer alabileceğini, cümleyi vurgulamak için kullanılabileceğini, yazarın yeteneğine bağlı olarak bunun daha kuvvetli bir ifade tarzı olabileceğini söylerlerdi. Hatırlarsanız o dönemde öğretmenlerimiz devrik cümle kullanmamamız gerektiğini, fakat doğru yerde ve zamanda devrik cümle kullanabiliyorsak bunun söz sanatını güçlendireceğini ancak herkesin devrik cümleye başvurmaması gerektiğini zira bunun hataya yol açabileceğini, bu yüzden de en doğrusunun devrik cümleden uzak durmak olduğunu da söylerlerdi. Bu açıdan baktığımızda ben, "ve" bağlacının cümle başında kullanılması konusunu biraz da bu "devrik cümle" konusuna benzetiyorum. Yani okuyucuda bir etki oluşturabiliyorsa, anlamı kuvvetlendiriyorsa ve niyeti ifade etmede önemli bir araç rolünü üstlenebiliyorsa tıpkı devrik cümle kullanımında olduğu gibi cümle başında da "ve" bağlacı kullanılabilir bana göre.

 

Biraz önce yukarıda bu konuda -bildiğim kadarıyla- iki farklı görüş olduğunu söylemiştim. Ancak bunlar hayatım boyunca karşılaştığım ve Türkçe ile ilgilenen kişilerin (genellikle Türkçe öğretmenlerinin) görüşleriydi, oysa şimdiye kadar okuduğum ve uzmanlar tarafından dil üzerine yazılmış kitaplarda ve kılavuzlarda bu konuya rastlayamadım. Zira 1975 yılından bu yana Türk Dil Kurumu'nun çıkarmış olduğu ve elimde bulunan yazım kılavuzlarının hiçbirinde "ve" bağlacının cümle başında kullanılıp kullanılmayacağıyla ilgili bir bilgi bulunmamakta. "De", "ki", "ile" gibi birçok bağlacın kullanımını ayrıntılı olarak açıklayan TDK yazım kılavuzlarında "ve" bağlacının cümle başında kullanımıyla ilgili bir bilgi bulunmamasından hareketle bu bağlacın isteğe göre (ancak doğru yerde ve zamanda) cümle başında da kullanılabileceği sonucunu çıkartmak sanırım yanlış olmaz. Bu, yazıyı yazan kişinin ifade niyetine, anlamı kuvvetlendirmek istemesine ve bir önceki cümleyle sebep-sonuç ilişkisini kurmasına bağlı bence.

 

Elbette ki; bir yazının giriş cümlesi için böyle bir kullanım ("ve" bağlacıyla cümleye başlanması) biraz eğreti durabilir. Ancak çok uzun ve bir sürü cümlecik ya da söz öbeğiyle dolu bir cümle bittikten sonra yeni cümleye "ve" bağlacıyla başlanması hem daha önceki cümleyi derleyip toplama görevi üstlenebilir hem de vurgulama işlevini yerine getirerek bir önceki cümlenin anlamını kuvvetlendirebilir. Nitekim Prof. Dr. Leyla Karahan'ın "Bir bağlaç, öge başında yer alabilir mi? Evet, alabilir. Nasıl, fakat, ama gibi bağlaçlar bir dil birimi olan cümlenin başında yer alabiliyorsa, sadece, yalnızca gibi bağlaçlar da başka bir dil birimi olan ögenin başında yer alabilir. Cümle başında kullanılan bağlaçlarla öge başında kullanılan kelimeler arasındaki bu ortak özellikler her iki grup kelimenin de aynı kategoride değerlendirilebilmesi için birer delil sayılmalıdır. Vurgulama işlevli dil birimlerini bağlaç kabul eden araştırmacılar, bunları diğer bağlaçlardan ayırmak için sınırlandırma, pekiştirme veya kuvvetlendirme bağlaçları/edatları terimlerini kullanmışlardır." görüşünden hareketle "ve" bağlacının da bu işlevleri yerine getirmek amacıyla cümle başında kullanılabileceği sonucunu çıkartmak sanırım doğru ve bilimsel bir yaklaşım olacaktır.

 

Burada hemen, "ve" bağlacının cümle başında kullanımına örnek olması bakımından daha önce paylaştığım yazılarımdan bir iki örnek vermek istiyorum:

 

"...Çünkü bu imlâ ve noktalama işareti yanlışlarıyla dolu sözleri paylaştıkça bir virüs gibi yayılacak, doğru gibi algılanmaya devam edilecek, algı oluşturulacak ve yazıdaki dil birliğimiz kaybolacak. Ve benim dostlarımın böyle bir şeyi hiçbir zaman istemeyeceğine adım gibi eminim."

 

Yukarıya aldığım ilk cümle bir yargıyı bildiriyor ve biraz uzun bir cümle. "Ve" bağlacıyla başlayan ikinci cümle ise dostlarımın ilk yargıya teşmili üzerinden ilk cümleyle bir bağ kuruyor ve hem anlamı hem de ifadeyi daha da kuvvetlendirebilmek adına yazdım. (Elbette anlamı ve ifadeyi kuvvetlendirebilme konusunda ne kadar başarılı oldum, bilemiyorum.) İkinci cümlede (ilk cümleyle bağ kurmak açısından) cümleye "ve" bağlacıyla başlamasaydım anlamı kuvvetlendirmek ve vurgu yapmak adına; belki "Benim dostlarımın da böyle bir şeyi hiçbir zaman istemeyeceğine adım gibi eminim." cümlesi kullanacak yani cümleye "ve" bağlacıyla başlamak yerine "dostlarımın" kelimesinden sonra "da" bağlacı kullanarak aynı anlamı ve tavrı vermeye çalışacaktım. Ancak bunun da (önceki cümleye vurgu yapması bakımından) "ve" bağlacıyla başlayan bir cümle kadar etkili olamayacağını düşünüyorum.

 

Yine benim bir yazımdan başka bir örnek:

 

"...Tıpkı sigara yasağının konuluş amacında olduğu gibi, nasıl insanların dumansız bir alanda, sağlıklı bir şekilde yaşamayı isteme hakkı varsa ve bu hak bu konudaki yasağı meşru kılıyorsa; yine insanların Türkiye'de, Türkçe konuşulan, yazılan (konuşulması ve yazılması gereken) bir ülkede etrafları iş yeri levhalarındaki yabancı kelimelerle (hatta bırakın yabancı kelimeyi, Türkçe - İngilizce - Fransızca ne olduğu belirsiz garip tamlamalarla) kuşatılmış bir şekilde dolaşmayı ve bu işgali görmeyi istememeye hakkı olması da bu konudaki bazı yasakları meşru kılacaktır. Ve umuyorum ki, zamanla bu yasaklarla korunan bir şey değil, bu ülkenin bütün insanları tarafından kendiliğinden titizlikle üzerinde durulan bir konu olacaktır."

 

Yukarıdaki paragrafta bulunan iki cümleyi ele alacak olursak; ilk cümle yine bir yargıyı bildiriyor, birçok söz öbekleriyle dolu ve epey uzun bir cümle. İkinci cümlenin başı ise "ve" bağlacıyla başlıyor, önceki uzun cümleyle benim gelecekteki umudum üzerinden bir bağ kuruyor, geleceğe dair ümidimi vurguluyor ve hislerimi (kendime göre) daha kuvvetli ifade etmeme sebep oluyor. Örneğin ikinci cümleye "Ve umuyorum ki..." yerine "Umuyorum ki..." sözüyle başlasaydım (bağ kurulan ilk cümleyi göz önüne alarak) "ve" bağlacıyla başladığım cümlenin verdiği etkiyi vermeyeceğini düşünüyorum.

 

Belki kullanımında çok başarılı ya da etkili olamayabiliyorumdur, ancak benim açımdan bazı cümlelere "ve" bağlacıyla başlamanın sebepleri bunlar.

 

Özetleyecek olursam;

 

Bugüne kadar bu konuda sadece bir zamanlar öğretmenlerimizin bir kısmının söylediği "Bağlaç olduğu için "ve" kelimesi cümle başında bulunmaz." (Ki, bazı öğretmenler de bu yargıya karşı çıkmaktadır.) yargısı ve kişisel görüşler dışında, yazım kılavuzlarında ve bu konuda yazılmış (en azından benim okuduğum) eserlerde bu hususta bir kural bulunmaması, "ve" bağlacının cümle başında kullanılması hususunun morfolojik değil de semantik (anlambilim) açısından değer kazanıyor olması ve bu açıdan yüklendiği ve cümleye yüklediği anlama bakılarak hareket edilmesi gerektiği sonucundan hareketle; cümleye "ve" bağlacıyla başlamak (her zaman değil ama bazı durumlarda) kendisinden önceki (bazen uzun olabilen ve o cümle içinde "ve" bağlacı kullanılması anlam bütünlüğünü, yapıyı bozabilecek ve karmaşıklığa yol açabilecek) cümlelerle bir bağ kurmakta, vurgu işlevini üstlenmekte, anlamı kuvvetlendirmekte, niyeti ifade etmekte daha etkili olmakta ve bu yollarla daha çarpıcı bir sonuç cümlesi çıkmasına yardım etmektedir.

 

Aklıma gelmişken; (Emre Aköz'ün Sabah Gazetesi'ndeki bir köşe yazısında da değindiği üzere) David Crystal'in "The Story of English in 100 Words" adlı kitabından öğrendiğimiz kadarıyla bu konu 19. yüzyılda İngiltere'de de tartışılmış ve öğretmenler "ve", "fakat" gibi bağlaçların cümlenin başında ilk kelime olarak kullanılmasına karşı çıkmış, hatta bunu öğrencilerine uyguladıkları yasak ve cezalarla engelleme yoluna gitmişler. Ancak bugün İngiliz edebiyatına ve günümüz yazarlarının kullanımına baktığımız zaman bırakın "ve" (and), "fakat" (but) gibi bağlaçları, "için, sebebiyle v.s." (for) bağlacının bile cümle başında kullanıldığını görüyoruz. Yani bu konu öğretmenlerin fikirlerinden ziyade daha çok, dilin uygulayıcıları olan edebiyatçıların kullanımı ve bunu eserlerine yansıtabilmesiyle ilgili.

 

Şimdi hemen aklıma gelmiyor ama Türk edebiyatına damgasını vurmuş pek çok eserde de romancılarımızın bazen cümle başında "ve" bağlacını kullandığını gördüm. Bu konuda ilk aklıma gelen örnek Nazım Hikmet'in bazı şiirlerinde ve eserlerinde "ve" bağlacını cümle başlarına getirmesi. (Okudukça ve gözüme çarptıkça yazarlarımızın bu konudaki kullanımlarını bu yazımın sonuna eklerim.)

 

Sonuç olarak; yukarıda izah etmeye çalıştığım sebeplerden ötürü kendimce ve zaman zaman (kendi içindeki anlam ve vurguyla ilgili kurallara bağlı kalarak) "ve" bağlacını cümle başlarında kullanıyorum. Sadece "ve" değil "ki" bağlacını da bu şekilde kullanıyorum. Zira "ve" bağlacı için yazdıklarım "ki" bağlacı için de geçerli. Bunu yaparken ne derece başarılı oluyorum, bilemiyorum. Bu da sizlerin takdirinde...

 

(17 Temmuz 2014)

 

gitarisyen

(M. Feridun GÜLSAN)

 

"DENEMELERİM" Sayfasına Geri Dön

 

Tasarlayan: gitarisyen

 Bu site en iyi Internet Explorer ile 1024 X 768 çözünürlükte görüntülenir. © 2011